Đề xuất sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự

Tại phiên họp sáng 25/09/2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã tiến hành thảo luận về dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi). Đây là nội dung quan trọng nhằm kiện toàn bộ máy tư pháp, đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm. Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an, đã đại diện Chính phủ trình bày những điểm mới cốt lõi của dự thảo trước các đại biểu. Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là việc điều chỉnh thẩm quyền điều tra khi không còn tổ chức Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao. Theo đề xuất, thẩm quyền này sẽ được chuyển giao sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an. Tương tự, thẩm quyền của Cơ quan điều tra Viện Kiểm sát quân sự Trung ương cũng sẽ chuyển sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng. Việc thay đổi này nhằm tinh gọn bộ máy và tập trung đầu mối xử lý các vụ án phức tạp. Ngoài ra, Chính phủ đề xuất bổ sung thẩm quyền cho các cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân và Quân đội nhân dân. Cụ thể, các đơn vị này được giao xử lý các tội phạm khác theo sự phân công của Bộ trưởng Bộ Công an và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng. Mục tiêu của quy định này là nhằm giải quyết các vụ án trên thực tế một cách nhanh chóng, đảm bảo tính khách quan và hiệu quả trong hoạt động tố tụng. Dự thảo luật cũng tập trung sửa đổi, bổ sung tên gọi và chức năng của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư, Công an nhân dân và Quân đội nhân dân để phù hợp với tổ chức bộ máy mới. Sự đồng bộ này là cần thiết để các cơ quan chuyên trách có cơ sở pháp lý vững chắc khi thực thi nhiệm vụ. Đặc biệt, quy định về công an cấp xã được chú trọng làm rõ. Dự thảo bổ sung các quy định về trách nhiệm và thời hạn phân loại thông tin liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật mà công an cấp xã tiếp nhận từ cơ quan, tổ chức, cá nhân. Điều này nhằm xác định chính xác tố giác, tin báo về tội phạm ngay từ cơ sở, tránh bỏ lọt tội phạm và đảm bảo quy trình tố tụng đúng thời hạn luật định. Bên cạnh đó, dự thảo luật còn đề cập đến việc mở rộng phạm vi nhiệm vụ cho điều tra viên trung cấp, cao cấp là trưởng hoặc phó trưởng công an cấp xã.

Khi được Thủ trưởng Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh ủy quyền hoặc phân công, các cá nhân này có thể tham gia điều tra vụ án hình sự. Đây được xem là bước đi nhằm tăng cường năng lực cho lực lượng công an cơ sở. Trong báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu nhấn mạnh sự cần thiết phải quy định cụ thể tổ chức bộ máy cơ quan điều tra của Công an nhân dân và Quân đội nhân dân trực tiếp trong luật. Việc này giúp đảm bảo sự thống nhất, đồng bộ với tổ chức bộ máy của Viện Kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân, tránh sự chồng chéo hoặc thiếu hụt về thẩm quyền. Liên quan đến điều tra viên, cơ quan thẩm tra khẳng định đây là chức danh tư pháp đặc thù. Do đó, cần giữ nguyên quy định về tiêu chuẩn cụ thể và yêu cầu thi tuyển lần đầu khi bổ nhiệm vào ngạch điều tra viên. Điều tra viên không chỉ cần kiến thức chuyên môn mà còn phải có kinh nghiệm thực tiễn và trải qua cơ chế sàng lọc nghiêm ngặt để đảm bảo chất lượng nguồn nhân lực tư pháp. Về cơ chế ủy quyền, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ nghiên cứu kỹ lưỡng.

Đối với việc ủy quyền cho Phó thủ trưởng Cơ quan điều tra, cần tuân thủ nguyên tắc chỉ thực hiện khi Thủ trưởng Cơ quan điều tra vắng mặt, giữ đúng tinh thần luật hiện hành. Đối với việc ủy quyền cho điều tra viên là công an cấp xã, cần làm rõ ranh giới giữa phân công và ủy quyền, phạm vi lãnh thổ và trách nhiệm cụ thể của các bên liên quan. Theo Hệ Thống Luật, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự đóng vai trò xương sống trong hoạt động tư pháp. Việc thay đổi thẩm quyền điều tra không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn ảnh hưởng đến nguyên tắc kiểm soát quyền lực trong tố tụng. Việc chuyển giao thẩm quyền từ Viện Kiểm sát sang cơ quan điều tra thuộc Bộ Công an hoặc Bộ Quốc phòng đòi hỏi phải có cơ chế kiểm sát chặt chẽ từ phía Viện Kiểm sát để đảm bảo không xảy ra lạm quyền. Về tiêu chuẩn điều tra viên, Điều luật quy định đây là chức danh tư pháp quan trọng. Việc yêu cầu thi tuyển và tiêu chuẩn đào tạo khắt khe là cần thiết để đảm bảo sự công bằng và tính thượng tôn pháp luật. Hệ Thống Luật lưu ý rằng bất kỳ sự thay đổi nào trong quy trình tố tụng cũng cần phải dựa trên các căn cứ pháp lý vững chắc, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Liên quan đến việc ủy quyền, ranh giới pháp lý cần được phân định rạch ròi. Việc phân công nhiệm vụ cho công an cấp xã phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thẩm quyền, trách nhiệm hành chính và tư pháp, tránh tình trạng lạm quyền hoặc đùn đẩy trách nhiệm trong quá trình xử lý tin báo, tố giác tội phạm. Một điểm mới đáng chú ý trong báo cáo giải trình, tiếp thu của Chính phủ là đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 6 tội danh. Trong đó có các tội danh nghiêm trọng như mua bán trái phép chất ma túy và hiếp dâm người dưới 16 tuổi. Đây là vấn đề thu hút sự quan tâm lớn của dư luận và các đại biểu Quốc hội. Việc cân nhắc bỏ hình phạt tử hình đối với các tội danh này cần được xem xét dưới nhiều góc độ: chính sách nhân đạo của Nhà nước, xu hướng pháp luật quốc tế và yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm trong tình hình mới. Các cơ quan chức năng sẽ tiếp tục thảo luận để tìm ra phương án tối ưu nhất, vừa đảm bảo tính răn đe vừa phù hợp với thực tiễn xã hội. Đối với các cá nhân và tổ chức, Hệ Thống Luật khuyến nghị cần cập nhật thường xuyên các thông tin về dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) để nắm bắt kịp thời những thay đổi trong thẩm quyền tố tụng.

Đặc biệt, người dân cần nắm rõ quyền và nghĩa vụ khi làm việc với các cơ quan điều tra, công an cấp xã trong quá trình giải quyết các tin báo, tố giác tội phạm. Nếu bạn có bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến các quy định pháp luật hình sự hoặc cần hỗ trợ pháp lý trong quá trình làm việc với cơ quan chức năng, hãy liên hệ với Hệ Thống Luật để được tư vấn chuyên sâu và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ các giải pháp pháp lý tối ưu nhất dựa trên các quy định hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự sửa đổi có thay đổi gì về thẩm quyền điều tra?

Dự thảo đề xuất chuyển thẩm quyền của Cơ quan điều tra Viện Kiểm sát nhân dân tối cao sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và thẩm quyền của Viện Kiểm sát quân sự Trung ương sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng nhằm tinh gọn bộ máy và tập trung đầu mối.

Công an cấp xã có được tham gia điều tra vụ án hình sự không?

Có. Dự thảo bổ sung nhiệm vụ cho điều tra viên trung cấp, cao cấp là trưởng hoặc phó trưởng công an cấp xã được thực hiện điều tra vụ án hình sự khi có sự ủy quyền hoặc phân công từ Thủ trưởng Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh.

Tại sao cần giữ quy định thi tuyển đối với điều tra viên?

Điều tra viên là chức danh tư pháp đặc thù, đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và kinh nghiệm thực tiễn. Việc thi tuyển giúp đảm bảo chất lượng đầu vào, sàng lọc kỹ lưỡng, từ đó nâng cao tính khách quan và hiệu quả trong hoạt động điều tra vụ án hình sự.