Quy định sử dụng AI trong cuộc thi nghiên cứu khoa học học sinh

Quy định mới về sử dụng AI trong nghiên cứu khoa học

Bộ Giáo dục và Đào tạo hiện đang trong quá trình lấy ý kiến rộng rãi về dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. Điểm nhấn đáng chú ý nhất trong dự thảo lần này là việc cho phép học sinh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào quá trình thực hiện dự án nghiên cứu. Tuy nhiên, việc sử dụng này đi kèm với những ràng buộc khắt khe nhằm đảm bảo tính trung thực và minh bạch trong khoa học.

Theo dự thảo, học sinh được phép sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ nhưng phải thực hiện kê khai rõ ràng về mục đích cũng như phạm vi sử dụng. Đây là ranh giới quan trọng nhằm phân biệt giữa việc tận dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả nghiên cứu và việc lạm dụng công cụ để thực hiện thay các công việc cốt lõi. Học sinh tuyệt đối không được dùng AI để giả mạo quá trình nghiên cứu, tạo lập dữ liệu sai lệch hoặc thay thế các hoạt động tư duy, phân tích và sáng tạo của chính bản thân mình.

Đảm bảo tính liêm chính trong dự án nghiên cứu

Dự thảo đặt ra yêu cầu cao nhất đối với các dự án dự thi là phải bảo đảm tính nguyên gốc, khách quan và trung thực. Học sinh tham gia không được phép gian lận, sao chép trái phép kết quả của người khác hay chiếm đoạt trí tuệ của các nhà nghiên cứu khác dưới mọi hình thức. Kết quả dự án cuối cùng phải phản ánh đúng năng lực và mức độ đóng góp thực chất của từng thành viên trong nhóm.

Yêu cầu về việc sử dụng AI được gắn kết trực tiếp với nguyên tắc liêm chính khoa học. Dù công cụ không bị cấm, nhưng người học phải có trách nhiệm chứng minh được sự tham gia thực tế vào toàn bộ quá trình hình thành ý tưởng, triển khai nghiên cứu, thực hiện phân tích và hoàn thiện sản phẩm. Việc sử dụng AI chỉ được coi là hợp lệ khi nó không làm mất đi giá trị sáng tạo cốt lõi của học sinh.

Quản lý chặt chẽ thông qua nhật ký nghiên cứu

Để kiểm soát quá trình nghiên cứu, dự thảo yêu cầu học sinh phải lập nhật ký nghiên cứu liên tục dưới dạng bản viết hoặc bản điện tử. Nhật ký này cần ghi chép chi tiết thời gian, công việc cụ thể, phương pháp thực hiện và vai trò của từng thành viên. Giáo viên hướng dẫn có trách nhiệm kiểm tra và xác nhận nhật ký định kỳ.

Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để ban tổ chức đối chiếu quá trình tham gia thực tế của học sinh với sản phẩm cuối cùng. Cách quản lý này giúp cuộc thi đánh giá toàn diện quá trình nghiên cứu thay vì chỉ tập trung vào kết quả. Đối với các dự án có sử dụng AI, nhật ký sẽ là cơ sở để xác định rõ phạm vi công cụ đã tham gia và phần việc nào thuộc về trí tuệ của học sinh.

Chuẩn hóa lĩnh vực và tiêu chí đánh giá theo chuẩn quốc tế

Dự thảo tiến hành chuẩn hóa danh mục dự thi còn 16 lĩnh vực và thiết kế lại hệ thống 20 tiêu chí đánh giá, chia thành 5 nhóm. Cấu trúc này được xây dựng tương ứng với tiêu chuẩn của Hội thi khoa học và kỹ thuật quốc tế Regeneron ISEF. Việc điều chỉnh này nhằm nâng cao chất lượng và tính chuyên nghiệp của cuộc thi.

Bên cạnh đó, danh mục lĩnh vực cũng được điều chỉnh để thống nhất với Nghị định số 179/2026/NĐ-CP về danh mục nhóm ngành đào tạo. Sự thay đổi này nhằm tạo sự liên thông giữa kết quả cuộc thi với các chính sách tuyển sinh đại học và học bổng, giúp học sinh có lộ trình phát triển rõ ràng hơn sau khi hoàn thành dự án.

Trách nhiệm của giáo viên và cơ sở giáo dục

Trách nhiệm không chỉ đặt lên vai học sinh mà còn gắn liền với giáo viên hướng dẫn và cơ sở giáo dục. Người hướng dẫn tuyệt đối không được làm thay các phần việc cốt lõi của học sinh. Nếu xảy ra vi phạm liêm chính khoa học, giáo viên hướng dẫn phải chịu trách nhiệm liên đới theo quy định.

Các trường học cũng cần tăng cường công tác giám sát quá trình nghiên cứu của học sinh. Nếu để xảy ra sai phạm, cơ sở giáo dục có thể bị phê bình và xem xét trách nhiệm đối với người đứng đầu. Dự thảo cũng phân loại dự án thành ba mức độ an toàn: cấm tuyệt đối, phê duyệt rủi ro và an toàn, tạo căn cứ để nhà trường quản lý kế hoạch nghiên cứu trước khi triển khai.

Chế tài xử lý vi phạm liêm chính khoa học

Dự thảo đưa ra các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi vi phạm. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký hoặc dữ liệu gốc sẽ bị hủy bỏ kết quả thi và có thể bị cấm tham gia cuộc thi từ 1 đến 2 năm. Giáo viên vi phạm có thể bị cấm hướng dẫn từ 1 đến 2 chu kỳ tiếp theo và bị xử lý theo quy định về viên chức.

Trong trường hợp dự án bị phát hiện gian lận sau khi đã trao giải, toàn bộ giải thưởng sẽ bị thu hồi và thông tin vi phạm được công khai. Cơ chế tiếp nhận, xác minh và xử lý vi phạm được xây dựng nhằm tăng cường tính minh bạch, đảm bảo cuộc thi diễn ra công bằng và thực chất.

Tầm nhìn về năng lực nghiên cứu thực chất

Việc cho phép sử dụng AI nhưng kiểm soát chặt chẽ quy trình đã cho thấy mục tiêu cốt lõi của dự thảo là thúc đẩy năng lực nghiên cứu thực chất của học sinh. AI là công cụ hỗ trợ hữu ích trong kỷ nguyên số nhưng không bao giờ được phép thay thế tư duy sáng tạo của con người. Hệ Thống Luật nhận thấy đây là bước đi cần thiết để nâng cao chất lượng phong trào nghiên cứu khoa học trong trường học.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh có được dùng AI trong cuộc thi nghiên cứu khoa học không?

Dự thảo cho phép học sinh sử dụng AI làm công cụ hỗ trợ. Tuy nhiên, học sinh phải kê khai trung thực mục đích và phạm vi sử dụng, đồng thời không được để AI làm thay các phần việc cốt lõi hoặc giả mạo kết quả nghiên cứu.

Nhật ký nghiên cứu có vai trò gì trong dự thảo mới?

Nhật ký nghiên cứu là căn cứ để ban tổ chức đối chiếu quá trình tham gia thực tế của học sinh với kết quả dự án. Đây là công cụ quan trọng giúp kiểm soát tính liêm chính và xác định phạm vi đóng góp thực chất của học sinh trong dự án.

Giáo viên hướng dẫn có chịu trách nhiệm nếu học sinh gian lận không?

Có. Dự thảo quy định người hướng dẫn không được làm thay học sinh những nội dung cốt lõi. Nếu xảy ra vi phạm về liêm chính khoa học, giáo viên có thể chịu trách nhiệm liên đới và bị cấm hướng dẫn trong các chu kỳ cuộc thi tiếp theo.