Quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội

Việc xử lý hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội đang là tâm điểm chú ý khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội tiến hành rà soát, tiếp thu và chỉnh lý dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Theo báo cáo từ Chính phủ, đa số đại biểu Quốc hội tán thành chủ trương phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa. Tuy nhiên, việc áp dụng trách nhiệm hình sự ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội cần phải được cân nhắc hết sức thận trọng để đảm bảo tính công bằng và chính xác. Chính phủ khẳng định, chỉ nên đặt ra trách nhiệm hình sự đối với những tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cao. Điều này chỉ xảy ra khi đã có những biểu hiện khách quan rõ rệt, thể hiện ý chí phạm tội và hành vi chuẩn bị trực tiếp hướng tới việc thực hiện tội phạm. Để đáp ứng yêu cầu này, cơ quan soạn thảo đã rà soát danh mục các tội danh tại Điều 14 của dự thảo, nhằm đảm bảo vừa phòng ngừa hiệu quả, vừa phù hợp với thực tiễn. Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội đã thống nhất việc thu hẹp phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội xuống còn 12 tội danh. Con số này đã giảm 1 tội so với dự thảo trình Quốc hội tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất. Đặc biệt, đối với một số tội ghép, dự thảo chỉ quy định trách nhiệm hình sự với hành vi chuẩn bị sản xuất, không mở rộng sang hành vi chuẩn bị buôn bán nhằm tránh dàn trải. Theo dự thảo Bộ luật Hình sự, chuẩn bị phạm tội được hiểu là hành vi tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện cần thiết khác để thực hiện một tội phạm cụ thể.

Người chuẩn bị phạm tội được xác định là người chỉ đạo, tổ chức, tham gia hoặc tự mình thực hiện các hành vi nêu trên đối với danh mục tội danh được quy định trong bộ luật. Cơ quan thẩm tra nhấn mạnh cần ưu tiên rà soát các tội danh có đặc điểm là khoảng thời gian từ khi chuẩn bị đến khi thực hiện hành vi phạm tội diễn biến rất nhanh. Đây thường là các tội danh có mức độ nguy hiểm cao, đe dọa trực tiếp tới an ninh quốc gia, tính mạng, sức khỏe và an toàn của con người. Ngược lại, không nên mở rộng đối với các tội ít nghiêm trọng hoặc các tội danh có cấu thành vật chất, bởi việc xác định hành vi chuẩn bị trong các trường hợp này là rất khó khả thi. Liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, nhiều ý kiến đại biểu yêu cầu cần quy định chặt chẽ các điều kiện áp dụng.

Việc phân định rõ ràng trách nhiệm giữa pháp nhân và cá nhân là yêu cầu cấp thiết. Chính phủ cho biết, cơ quan soạn thảo đã rà soát kỹ lưỡng để đảm bảo xử lý được những trường hợp lợi dụng tư cách pháp nhân, cơ cấu tổ chức và nguồn lực của pháp nhân để thực hiện tội phạm, từ đó bảo vệ môi trường kinh doanh lành mạnh. Một thay đổi quan trọng trong nhận thức pháp lý là không coi pháp nhân thương mại là chủ thể của tội phạm, mà chỉ xác định đây là chủ thể phải chịu trách nhiệm hình sự. Pháp nhân tuy là chủ thể pháp luật nhưng không có năng lực hành vi độc lập và không thể tự hình thành ý chí. Mọi hành vi tội phạm của pháp nhân đều phải thông qua hoạt động của các cá nhân giữ vai trò tổ chức, chỉ đạo hoặc điều hành.

Cách tiếp cận mới này giúp giải quyết các bất cập trong việc xác định lỗi và phân loại tội phạm đối với pháp nhân thương mại. Theo đó, cá nhân là chủ thể trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội, còn pháp nhân thương mại là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự khi hành vi của cá nhân được quy kết cho pháp nhân theo các điều kiện cụ thể của Bộ luật Hình sự. Điều này đảm bảo tính thống nhất với nguyên tắc cá thể hóa hình phạt đang được áp dụng. Hệ Thống Luật ghi nhận rằng, đơn vị thường trực đã sửa đổi toàn bộ các quy định liên quan để phù hợp với định hướng này. Các cơ quan chức năng sẽ tiếp tục phối hợp để chỉnh lý Bộ luật Tố tụng hình sự nhằm tạo ra sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

Bên cạnh đó, Chính phủ cũng đã nêu lý do đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 6 tội danh, trong đó bao gồm tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi. Để đảm bảo quyền lợi và tuân thủ đúng quy định pháp luật trong bối cảnh các quy định về trách nhiệm hình sự đang được sửa đổi, các cá nhân và tổ chức cần lưu ý: Một là, thường xuyên cập nhật các văn bản luật mới nhất từ Hệ Thống Luật để nắm bắt những thay đổi về danh mục tội danh và phạm vi chịu trách nhiệm hình sự. Hai là, đối với các doanh nghiệp, cần rà soát lại quy trình quản trị, kiểm soát nội bộ để ngăn chặn việc lợi dụng tư cách pháp nhân vào các hành vi vi phạm pháp luật. Cuối cùng, nếu doanh nghiệp hoặc cá nhân gặp phải các tình huống pháp lý phức tạp liên quan đến trách nhiệm hình sự, cần tìm kiếm sự hỗ trợ tư vấn chuyên sâu để hiểu rõ về phạm vi trách nhiệm, các yếu tố cấu thành tội phạm và các tình tiết giảm nhẹ. Việc chủ động phòng ngừa rủi ro pháp lý từ sớm sẽ giúp doanh nghiệp hoạt động bền vững và an toàn hơn trong môi trường kinh doanh hiện nay.

Câu hỏi thường gặp

Chuẩn bị phạm tội là gì theo dự thảo Bộ luật Hình sự?

Theo dự thảo, chuẩn bị phạm tội là hành vi tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện cần thiết khác để thực hiện một tội phạm cụ thể. Đây là giai đoạn tiền đề trước khi hành vi phạm tội chính thức được thực hiện.

Tại sao cần thu hẹp phạm vi xử lý hành vi chuẩn bị phạm tội?

Việc thu hẹp phạm vi xuống còn 12 tội danh nhằm đảm bảo sự thận trọng, chỉ tập trung vào các tội danh có mức độ nguy hiểm cao, đe dọa trực tiếp tới an ninh quốc gia, tính mạng, sức khỏe con người, tránh dàn trải và đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn.

Pháp nhân thương mại có phải là chủ thể của tội phạm không?

Theo hướng tiếp cận mới, pháp nhân thương mại không được coi là chủ thể của tội phạm mà chỉ là chủ thể phải chịu trách nhiệm hình sự. Việc này nhằm phân định rõ trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân thực hiện hành vi phạm tội.